Object van de Maand december 2021

Vondst van het Jaar 2021

De Steen van Pinetum Blijdestein

Af en toe kun je afstappen van ingeslagen paden. Het is niet vanwege de virus dat we bij deze dat hier doen. Normaal wordt Het Object van het Jaar het erop volgende jaar bekendgemaakt. Dan volgt ook een passend stukje als Object van de Maand.

Object van de Maand volgt niet per se de actualiteit. Ons oudheidkundig patrimonium in zijn gehele, over langere tijd opgebouwde breedte verdient aandacht en is de moeite waard geëerd te worden.

Het zal ook een unicum zijn een object als Vondst van het Jaar te vieren waarover we zo weinig met zekerheid kunnen zeggen. Maar het bijzondere van deze vondst noopt ons desondanks deze aandacht te vragen. Juist omdat we zien dat hier iets zeer opmerkelijk aan de hand is, terwijl we er wel haast niets van weten, is aanleiding zoveel mogelijk aandacht te vragen.

Wij kennen uit onze directe omgeving geen bewerkte stenen van formaat. Voor zover wij bewerkte stenen kennen, kennen wij geen stenen met deze bewerking. Niet in ’t Gooi, niet in Nederland. Zelfs niet, voor zover onze beperkte kennis reikt, in heel Europa niet.

Wij kunnen ons echter ook niet voorstellen dat zulke patronen slechts eenmaal op één plaats ooit gemaakt zijn. Mocht dit het geval zijn, zou dat voor het Pinetum fantastisch zijn, voor ons ontbreekt dan alle mogelijkheid vergelijkende wijze tot een grotere kennis omtrent de steen te komen. Wij willen ervan uitgaan dat deze stenen nog ergens anders nog bestaan maar dat zij nog niet opgevallen zijn. Of degene die het opgevallen is er nog niets mee gedaan heeft. Of het dan tenminste met ons zou willen delen.

achter dit perkje bevindt de steen zich (foto yjk)

Dus bij deze een oproep, kijkt uit naar bewerkte veldkeien in het algemeen en dit soort bewerking in het bijzonder. Wij horen het graag van u.

We moeten nog even kijken hoe we de persoon die ons hierop attent maakten op gepaste wijze kunnen bedanken. Maar het verhaal van die steen is sowieso niet af. In feite is dit nog slechts de inleiding. Wat we er nu al over kunnen vertellen volgt nu.

Het Pinetum

bij de mammoetboom kunt u links het perkje in (foto yjk)

Pinetum Blijdestein is zonder twijfel een van de mooiste tuinen in ’t Gooi. Zij bezit een bijzondere collectie naaldbomen. Haar collectie coniferen is zelfs van wereldbelang. Het is echt één van die plaatsen waar je ooit geweest moet zijn. Wellicht is de steen een hernieuwd aanleiding voor u. Neem dan de tijd rustig even rond te kijken en de bordjes te lezen. Het zal u niet tegenvallen. Het bezoekerscentrum is vanwege de pandemie nog dicht. Maar ook die gaat ooit weer voorbij.

Daar is de steen! (foto yjk)

Zwerfstenen op de Boomberg

Aan de westzijde van de Boomberg is er een grote depositie aan grote stenen. Ze blijken meestal van Scandinavië afkomstig. Zware stenen zijn of hier geboren, dat wil zeggen ontstaan door chemische inwerking zoals bij Bickbergen wordt waargenomen, of zijn hier aangevoerd op ijs. Afgerond door water en eventueel gepolijst door de wind. Eenmaal te ruste op hun plek zullen ze mogelijk in de open lucht lang iets verweren.

begin van de Boomberglaan bij de ’s Gravelandseweg (foto yjk)

Grote aangevoerde stenen worden in noordelijke en zuidelijk onderscheiden. Rivieren kunnen stenen op ijsschotten vervoeren. Maar deze depositie van noordelijk materiaal wordt verklaard door de grote, voorlaatste ijstijd. Het landijs moet tot deze omgeving hebben gereikt. Deze mega-gletsers hadden hun oorsprong helemaal in Scandinavië en zijn hier na het terugtrekken van het ijs achtergelaten. Zo’n 126.000 jaar geleden begon het ijs zich terug te trekken. Al die grote stenen moeten in die tijd en masse zijn achtergelaten.

Eerst volledig in het zicht, al was er nog niemand om ze te kunnen zien. Later meestal ondergestoven. Niet ver onder het maaiveld. Als je een schep hier de grond in doet, hen je kans op ze te stuiten. maar op een paar scheppen diepte heb je heel veel stenen. Op decimeters onder het veld, zo is gemeld, kom je op een laag vol steen, meestal van meer tilbare formaat maar wel in talloze hoeveelheden.

een keldertje vol (foto yjk)

De tuinen staan hier vol majestueuze stukken. Wat er kan gebeuren wanneer je een kelder hier wil graven, geeft stapel aan achter een nieuw te bouwen huis om de hoek. Deze worden straks weer in de tuin verwerkt. De meer handzame exemplaren wilden de bouwers afvoeren. De beheerder van het Pinetum heeft deze gevraagd mee te mogen nemen en heeft zijn borders ermee opgevrolijkt. Als dusdanig verkrijgt de tuin ook waarde als verzameling lokaal gevonden steen. Hij weet ook waar wat gevonden is. De straat wordt op het moment opengebroken. Ook hier mag hij wat van zijn gading is meenemen. Ook naar archeologische resten kijken de mensen van het Pinetum uit. Zo wordt het te vertellen verhaal steeds groter.

Beschrijving

De bodem nabij onze steen zit bezit van 17de, 18de en 19de-eeuwse scherven, pijpenkoppen, steeltjes en glas. Waarschijnlijk ook aangevoerd onder invloed van de ’s Gravelandse ontginningen. Sinds de middeleeuwen zal hier tenminste boekweit zomers verbouwd zijn. Landschappelijk zal het hebben aangesloten bij het eng restant in het Corversbos.

We treffen het aan in een donkere bovenlaag die op enkele decimeters overgaat in het dekzand. Ook de diepte waarop vele stenen liggen. Ook zijn hiertussen, dus zo’n 75cm diep op het Pinetum IJzertijd scherven gevonden. (Hoe meer we zoeken des temeer we sporen uit die tijd vinden in ’t Gooi.)

Echter was hier ook nabij de Schuttersheide waar de schutterij in de 19de eeuw exerceerde. Voor dat het een pinetum werd, was hier een heidetuin. Dus niet alles is hier altijd landbouw geweest. Het terrein bevindt zich aan de westelijke voet van de Boomberg. Het maaiveld waarop de steen ligt is zo’n 10,30 à 10.40 boven NAP.

de grond aan de westelijk voet van de Boomberg

Ooit zal een geoloog ons vertellen waar deze graniet zijn reis begonnen is. Zo’n steen heeft een verhaal er al opzitten voordat die werd meegesleurd. Toen hij hier kwam te liggen, lag die onder de blote hemel. Mogelijk ondergestoven, mogelijk geschoven maar meer dan de helft van de tijd hier aanwezig voordat de eerste mensen hem zouden kunnen hebben aanschouwen.

De steen ligt er, zover men zich hier heugt, het moet reeds in de heidetuin hebben gelegen. Op enkele meters ervandaan is later een vijver gegraven. Maar de steen maakt geen deel uit van de ombouw ervan, staat er los van.

De steen is 103cm lang en 70cm breed (mocht het niet blijken onverwachts grote dimensies nog onder de grond te hebben). Hij lijkt bewerkt met groepen (vrijwel rechte) lijnen die van richting wisselen. Men zou kunnen spreken van een wilde (of primitieve, zo u wil) kriskras patroon. Aan de oostzijde gaan enkele strepen door tot de grond. De andere zijden hebben dit niet. De steen lijkt ook ietwat naar de oostzijde weggezakt. Dus vermoedelijk is de steen alleen aan de bovenzijde bewerkt.

De huid van de steen lijkt wat verweerd. De aanwezige lijnen ook. (Dit is geen wetenschappelijk feit, het is een vluchtige indruk.) Aan de zuidzijde direct beneden de onderste streep, lijken twee vlakken hieruit ontstaan te zijn. Of dit bewust is toegevoegd of als ongewenst gevolg achteraf is van het aanbrengen van die streep is moeilijk te bepalen.

De steen heeft een groene gloed door inwerking van mos en korstmossen. Hierbij een ernstig woord:

Respecteer de op de steen voorkomende begroeiing!

Nu de steen in onze belangstelling komt, loopt deze kwetsbare begroeing meteen gevaar. Het is niet slechts een eigen micro-biothoop, wat sowieso gerespecteerd dient te worden. Het is ook deel van het verhaal van de steen. En informatie van de begroeiing kan ons helpen het beter te begrijpen. Laat eerst een bevoegd lichenoloog (korstmossen deskundige) een oordeel vellen voordat iemand eraan zou willen denken iets aan de steen te verbeteren. Als het in de bedoeling ligt, worden de strepen misschien ooit eens opgehoogd. Wellicht blijken de lijnen vroeger reeds een likje verf te hebben gehad. Dat is voor later zorg. Op het moment is voorzichtigheid geboden.

steen vanuit het zuidoosten
steen vanuit het zuidwesten

Als u de hele pelgrimage heeft afgelegd en de steen ontdekt heb, kunnen wij begrijpen dat u het ook wel even wil aanraken. U benadert de steen vanuit het zuidoosten. Als u toch even moet, kunt u de aanzet van de onderste lijn zonder veel kwaad aanraken, dat het echt bewerkt is. Maar pas op dat u niet onnodig op de massa van de steen (per ongeluk) gaat staan of eroverheen veegt. We hebben slechts één kans in een onbestemde toekomst deze steen in zijn “maagdelijkheid” te kunnen onderzoeken.

Dezelfde techniek waarmee LIDAR hoogtekaarten gemaakt worden, is ook geschikt reliëf op oude stenen hoogwaardig in kaart te brengen. Onze steen lijkt kandidaat bij uitstek voor zo’n operatie. Ooit zullen we de steen optillen. Dan zullen kunnen zien wat de onderkant te vertellen heeft. Ook de maagdelijke ondergrond moet dan zijn dag krijgen. Niet alleen of er scherven liggen. Er is veel meer informatie in het microstructuur dan je je doorgaans voorstelt. Ook kan bijvoorbeeld van zand. worden gedateerd hoelang geleden het voor het laatst daglicht heeft gezien. Voorzichtigheid troef dus.

steen vanuit het noordwesten
steen vanuit het noordoosten

Er zijn heel veel vragen die hier worden opgeroepen. Maar voordat we met onze steen willen gaan experimenteren, is het van belang eerst vergelijkende wijs te kijken of we iets dergelijks ook ergens anders kunnen waarnemen. Veldkeien en grote stenen zijn een beetje een stiefkindje van de archeologie. Wie let er nu in het bijzonder op, behalve de geoloog en lichenoloog. We gaan ervan uit dat de steen niet enig op de wereld is, door mensen zo bewerkt. Maar wie wat wat, iets?

oostzijde

Help!

Enkele Nederlandse stenen

de steen gedeeld door Blaricum & Laren

In ons land zijn losstaande grote en iets kleinere stenen vaak de oudste archeologische monumenten in de omgeving. Dat wil zeggen door mensen gebruikt. Meestal geven zij dan iets van een grens aan of een route. Een mooie bevindt zich op de Tafelbergerweg, de grenssteen tussen Blaricum en Laren. Mogelijk hebben ze ooit een lang versleten likje verf gehad ter nadere duiding. Maar bewerkte ruwe stenen kennen we hier niet.

de Amersfoortse Kei

Een van de beroemdste stenen die er zijn, staat niet zover weg. De Amersfoortse Kei blijkt wel bewerkt te zijn. Hoe mysterieus ook die tekens zijn, zij lijken in niets op de onze. Mogelijk wel uit de middeleeuwen toen de steen nog op de berg stond. Zij hebben een zo niet een persoonlijke, dan toch een particuliere karakter. Misschien familietekens?

de steen bij Lutte

Een merkwaardig steen die tot voor kort tot speculatie aanleiding gaf, was de (nationale) grenspaal met Duitsland nummer 20 bij Lutte. Merkwaardig waren die vreemde gaten. Het bleek onverwachts dat het een paal is van ongeveer 180 centimeter lang. De steen dateert uit 1477 en diende om de scheiding tussen Twente en het graafschap Bentheim aan te geven. De bisschop was eigenaar van het graafschap Bentheim en droeg het gebied in dat jaar over aan een oom. Het was als het ware een deel van het cadeau. Die stippen blijken afkomstig van hun beider familiewapen. Later zijn er de letters H (voor Hannover) en N (voor Nederland) ingebeiteld.

We lezen nog wel bij het Groninger Museum in de lijst van aanwinsten van ARCHEOLOGIE VELDKEI MET EIGENAARDIGE AFVLAKKING ;Gevonden bij de restauratie van de Hervormde kerk van Hoogkerk. schenking K.T. Meindersma, Zuidlaren 2002-IV-1 Hoe leuk ook, binnen Nederland komen we (vooralsnog) niet verder. We moeten ons blik over de horizon richten. Voorlopig tot Europa dan maar.

Neanderthalers

de reus van Manio bij Carnac

De Neanderthalers werden nog lang na hun ontdekking algemeen als onze directe voorgangers gezien. Het blijkt dat alle moderne mensen iets van Neanderthaler in de familie hebben. Bij typisch West-Europese DNA tot wel 5%. Dus deze vroege Europeanen zijn daadwerkelijk onze voorouders. Het is inmiddels duidelijk dat zij ook aan symbolisch uitingen deden. Zij blijken hangers te hebben gehad, make-up en verzorgden een grafritueel. Maar wat de krassen gevonden op Gibraltar te betekenen hebben blijft een grote vraag. Hun ongekende antiquiteit, geschat op 90.000 jaar is ongelofelijk ver terug. Het is moeilijk je in hun voetstappen te verplaatsen.

Toch zijn het wellicht deze mensen geweest die als eerste onze steen hebben gezien. Zij hebben namelijk in de directe omgeving sporen achtergelaten. In het Corversbos is op de velden het bewijs gevonden! Tussen 60.000 en 40.000 jaar geleden. Zij zijn de vroegste mogelijke kandidaten als maker. Dat zij tot dit soort symbolisch gedrag in staat waren, lijkt zeer wel mogelijk. Maar hebben zij het gedaan?

Pleine-Fougeres_Roche-Buquet bewerkt of verweerd?

Megalietenbouwers

Later begon onze hoofdtak de dominantie te verwerven onder de bevolking met een fysionomie het eerst bij Cro Magnon teruggevonden. Enkele grotten laten zien hoe hun symbolisch kunnen tot kunst verheven werd. Er is zelfs een 30.000 jaar oude fluit teruggevonden. Grote stenen zelf bewerken zien we echter nog weinig.

Later gaan we juist met grote ijver aan de slag. Werken en bouwen voor de gemeenschap schept grote daden zoals bij Carnac te zien of onze Hunebedden. Grote stenen bewerken zien we beduidend minder. Als we het zien, lijkt het meteen af, professioneel uitgevoerd zoals bij het Ierse Newgrange. Hier eerder een uiting van de elite. Een tussenvorm van primitieve strepen lijkt niet te vinden. De uiterst gesofistikeerde zigzag patroon Fourknocks,Co-Meath Ireland doet slechts in de verte eraan denken.

Prehistorie

Na die tijd deed het metaal zijn intrede. Brons was niet meteen beter om steen te werken dan steen. Misschien bij ritueel gebruik. Als het Brons stukging, kon het natuurlijk wel opnieuw gegoten worden. Steen vergaat alleen maar.

intrigerende prehistorische krassen onder de grond in Cornwall (Halliggye_011JPG)
maar veel interessanter Cornwall bovengronds

Maar ijzer veranderde dit alles. Maatschappelijk veranderde ook veel. Er kwam een groter hiërarchie, meer persoonlijk bezit. Zeker hebben zij bewerkt steen nagelaten. Maar van ons soort kunst is nog niets naar voren gekomen. Wel weten we dat zij in de tuin van het Pinetum zelf scherven hebben nagelaten!

Middeleeuwen

In de middeleeuwen bestond het schrift reeds lang. De Romeinen waren er reeds geweest en de hun omgevende volken schreven in Latijns, Iers of Runenschrift. Toch verkozen de Picten zich in hun symbolische beeldtaal uit te drukken op grote stenen. Hun betekenis is een voortdurende kwestie. De Picten hebben er namelijk nooit over geschreven. Voor zover er toch enigen iets van schrift gekend moeten hebben, handelsbetrekkingen en diplomatie bestonden, iets voornaam hielden zij voor ons achter.

Aberlemno Serpent_stone Schotland (Source Stuart Adobe Stock)

Picten hebben onze steen niet bewerkt maar mogelijk had een autochtone bewoner op de eng zo zijn bedoelingen ermee. De steen lijkt, met een blik op de hoogtekaart, mogelijk te liggen op een hoek van één van de blokken op de vroegere eng. Was dit zo? Zo ja, dan valt het in de categorie van stenen die één of ander grens aangeven. Is de steen op de grens gelegd of is de grens getrokken naar de steen? Dit verklaart natuurlijk nog niet waarom alleen deze steen zo is bewerkt.

positie steen op de hoogtekaart

Dan zij natuurlijk belangrijke hoofdstukken van het verhaal niet eens genoemd, Göbekli Tepe, de Romeinse tijd en zoveel meer.

Bezoek de tuin. Het is het kaartje waard. Op woensdag gratis! De beheerder zal u gaarne ter woord staan. Wel vragen wij u een beetje behoorlijk te gedragen. We moeten er niet aan denken dat bekendheid nadelig word voor deze steen. Het laatste dat wij zouden willen is dat iets in de tuin wordt vernield of dat Pinetum Blijdestein ooit spijt krijgt van hun steen.

yjk kerst 2021