REGISTER ALLE OBJECTEN

JUNI 2020

Steen aan de Hoek Kampstraat Spoorstraat te Hilversum

Het rijtje huizen waar de Spoorstraat 57 deel van uitmaakt is antiek, maar niet monumentaal. Gebouwd in 1898 zijn zij niet bijzonder genoeg die status te verkrijgen. Het pand iets verderop, die het café en koffiesjop huist is, hoewel jonger, dat wel. Ook de restaurants verderop, op de Kampstraat zijn dat. Gemeentelijke monumenten. Zij staan ook aan het begin van het ‘historische’ pleintje. Ook hebben ze wat sierlijke steenwerk.

Het rijtje heeft dat niet. Toch behoren ze tot de categorie huisjes die in Hilversum steeds zeldzamer worden. Oud maar niet beschermd, voor de meesten zijn appartementen en moderne winkelgelegenheden in de plaats gekomen. Logisch wel..

Ze staan wellicht ook net verkeerd om het straatbeeld tot beschermingswaardig te maken. Mochten ze het nog een generatie uithouden, komt daar misschien verandering in, als inmiddels zeldzaam geworden voorbeeld van gewone huisjes uit het eind van de 19de eeuw.

WOONHUIZEN ANNO 1898

Het huisje op de hoek, nummer 57, is klein maar compenseert dat met veel charme. Weliswaar heeft de buitenkant achterstallig onderhoud, het schilderwerk, de nok brokkelt af en er ontbreekt één luik. Maar het boompje in de tuin en een tuintje aan de straat, midden in het centrum, kom daar nog eens om. Kan worden omgezet in een parkeerplaats, zoals de makelaar stelt. Daar zit waarde in. Maar ook de haakjes voor de luiken vormen een waardevol detail. Maar boven alles is het huisje het mooie dekoor voor de steen.

Zoals vaker in deze serie aangehaald, vormen historische stenen een ondergeschoven kindje van de monumentenzorg. Niet erkend, geregistreerd of beschermd, is het meestal hun eigen gewicht en hardheid die hen tot nu beschermd heeft, dat niemand al te ver met ze is gaan zeulen.

En deze steen heeft hier een verhaal te vertellen.

Ooit gaf deze steen de grens aan van de kern van het middeleeuwse Hilversum. Wat wij tegenwoordig zouden zeggen, de bebouwde kom. Hij staat hier langer dan de straatsteentjes waar die op ligt. Langer dan alle huisjes hieromheen.

Natuurlijk zijn deze zwerfkeien hier als souvenir van de IJstijd achtergebleven. Als dusdanig waren ze hier millennia voordat de eerste Hilversummers zich hier vestigden. Maar dat deze steen hier staat, er al stond of met enig moeite naartoe is gesleept, is niet zomaar. En dat maakt hem opmerkenswaardig.

In het nog jonge Hilversum moet de Groest een nog onbebouwde vrij brede drassige grasstrook geweest zijn, hetgeen Groeze betekent, aan de lage noordzijde van het dorp. Later kwam enig bebouwing en de nodige begreppeling. De Zeedijk (volkshumor) moest het van de berg stromende water in goede banen leiden, Toen liep er ook een greppel over de Groest en moet er ter hoogte van de huidige Spoorstraat een bruggetje erover hebben gestaan. Bij teveel water kon dit worden gespuid door de Spuisteeg.

KRUISPUNT SPOORSTRAAT & KAMPSTRAAT e.o.

In dorpen als Hilversum moet een steeg worden verstaan als een doorsteek vanuit de bebouwing naar het open veld. Zo moeten de stegen ook hier worden begrepen. De steeg als een nauwe straat tussen tussen de huizen, is alleen maar in de steden. Waar je in de dorpen een steeg treft, leidde deze ooit naar het open land.

Over de Groest moet zich de Meibrink bevonden hebben, waar ooit paardendieven gehangen zijn en waar ooit de buurspraak gehouden werd. En aan waar het nu Kampstraat heet, stond een kamp, die verschillende functies moet hebben gehad. Tijdelijk stalling van vee of paard, als je even naar de herberg wilde, waar de kermisklanten een kort tijd mochten staan en wat nog meer nut zo’n kamp voor een dorp mocht hebben. We weten dat er ook een Ronde Kamp en een Oude Kamp in de buurt van het station waren. Wellicht zijn deze eender maar er waren in elk geval meer.

De komst van de trein en met name het station heeft alles voorgoed veranderd. Wat ooit voor ieder evident en vanzelfsprekend was, is nu verhuld en slechts door enig historische beschouwing voor de geïnteresseerde te duiden.

Het kamp hier aan de Kampstraat stond aan het begin van drie verbindingswegen met omliggende dorpen. De Baarnsche Weg begon verderop ongeveer, maar niet precies, waar de Prins Bernardstaat loopt. De St. Annastraat is nog een gedeelte hiervan aan deze kant van het spoor. Het heeft nog enige tijd een eigen spoorwegovergang gehad. Aan de andere zijde van het kamp, daar waar onze steen ligt, begonnen twee andere belangrijke wegen.

STEEN & BEGIN (LAGE) LAARDERWEG

De (Lage) Laarderweg liep vanaf de steen over de huidige Kampstraat in de richting van de Leeuwenstraat. Op de oudste kadastrale kaart van Hilversum uit 1824, nog enig tijd voor de komst van de trein, heet deze de “oude Leeuwe steeg”. Ooit stond hier de herberg “de Gouden Leeuw”, voordat deze rond 1800 naar de Veerstraat verhuisde. De naam bleef hangen. (Vanaf de herberg aldaar, die naar we vermoeden ook het veerhuis was, kon je naar de veer bij de haven worden vervoerd en beurtschippers hun opdrachten dan wel logies vonden.)

Reeds eerder dit jaar is in deze serie de Laarderweg aan de orde gekomen. De trouwe volgers weten aldus dat er meer stenen van historisch belang aan deze oude weg zitten. Het meest saillant daarvan zijn de drie stenen aan de Banscheiding tussen Hilversum en Laren van 1428. Hier, aan het begin van die weg staat dus nog een mooie grote steen. Als serie geeft dat natuurlijk elke steen op zich meer waarde en wordt hun verhaal onderling erdoor versterkt.

.

.

.

STEEN & BEGIN EEMNESSERWEG

Voor de komst van de trein heette de Spoorstraat, in de richting van de Groest, Eemnessersteeg. Aan het eind daarvan begon dus de Eemnesserweg. Na de komst van de trein liep die dood op de spoorlijn. Het kreeg geen eigen overgang. Deze moest, zoals ook de Laarderweg, een stukje worden omgeleid. Aan de overkant van het spoor bleef een klein stukje van de oude weg, nu zonder functie achter. Het is nu een slaperig straatje tussen Noorderweg en Korte Drift die Oude Eemnesserweg heeft, waarvan alleen de naam oud is.

.

.

Stenen moeten een vrij breed gebruikt middel zijn geweest om begin van wegen en routes aan te geven. Er bestaan nog ansichten van het begin van de Oude Amersfoortse Weg, waar die op te zien zijn, weliswaar wat kleiner dan deze. Zo zullen er naar oud traditie vermoedelijk alle uitgaande wegen stenen hebben gehad. Nooit iets over opgeschreven, voor de Hilversummers van toen een vanzelfsprekendheid. Later allemaal opgeruimd omdat ze in de weg stonden of om andere reden. Brachten misschien een paar gulden op of werden voor ander gebruik geannexeerd. En zoals in de aan de N525 gewijde artikel in deze serie uiteengezet, nog immer verschuiven en verdwijnen er stenen. Het blijven tenslotte zwerfstenen,

Toch is hier de plaats even stil te staan, dat deze stenen niet alleen een verkeerstechnische functie hadden. Een grote steen, veldkei, gaf nog iets aan. Zoals grensstenen dit nog immer doen. De ene zijde van de steen was ergens anders dan de andere kant. Het was een merk. Het markeerde een lijn. Het gaf onderscheid aan binnen en buiten.

Op de kaart van 1828 is Hilversum al wat uitgedijd ten opzichte van zijn middeleeuwse omvang. Langs de uitgaande wegen is er al enig bebouwing en ook het oude kamp wordt al gevuld. Het terrein achter de steen, nummer 233 is echter nog open zoals nog vele andere terreinen tegen het centrum aan. Het was nog echt een open dorp met veel groene stukken.

OUDSTE KADASTRALE KAART HILVERSUM (1828) OMGEVING STEEN

Maar ooit, ergens in de middeleeuwen was bij die steen een grens. Van wanneer tot wanneer zal slechts omzichtig te benaderen zijn. Niet dat de Hilversummers zich door zo’n grens beperkt voelden, in waar zich te kunnen of mogen ontwikkelen. Het stond de buren vrij, in gemeenschappelijk overleg, de interne grenzen van het dorp te stellen waar ze wilden & of daar wel of niet een steen voor te plaatsen. Zo’n steen kon dan ook blijven staan maar verloor wel iets van zijn betekenis. De weg begon natuurlijk nog steeds bij die steen. Maar het gaf niet meer de lijn van de oude dorpskern aan, van binnen- en buitengebied. Het geeft hiermee ook aan dat tijden en tradities veranderden.

HAAKJE VAN EEN LUIKJE VAN HET HUISJE

We kennen geen stukken waarin deze of andere stenen als dusdanig genoemd worden. Misschien moeten we beter kijken. Er is helaas in de loop der tijd een hoop verloren gegaan door brand, rampspoed en wat voor reden. Maar de archeologische beschouwing zit gelukkig niet vast aan het archief. Zij mag waarnemen wat je ziet en kunt weten. Archivalia kunnen deze helpen, alle bewijs is meegenomen.

Aan de Kampstraat stond één van de kampen aan de noordzijde van het dorp. En deze stonden in principe buiten de opgebouwde kern. Dat was niet zomaar. Altijd buiten. De buren konden het buitengebied, toch vlakbij, naar eigen inzicht benutten.

Het kamp was een bepaalde invulling van het nabije buitengebied. Hier konden eventuele bezoekers terecht, die niet in de herberg terecht konden of wilden, marskramers, kermisklanten, landlieden op doortocht. En zo hoefden de buren bijvoorbeeld niet allerlei beesten van vreemden ongereguleerd rond hun huis te verduren.

Maar er waren nog tal van zaken waar er regels voor werden afgesproken, waarbij de dorpskern van het buiten gebied werd onderscheiden. Of de stenen nog hun oude betekenis hadden in de 18de eeuw, toen Hilversum tweemaal brandde, is moeilijk te zeggen. Wel is bekend dat als gevolg van brand nieuwe daken in de bebouwde kom met pannen in plaats van het traditionele stro gedekt moesten worden. Maar voor het hutje op de hei zal er meer speelruimte hieromtrent geweest zijn. Daar had je jezelf mee, in het dorp had je je buren ermee. Een groot verschil.

En zodra je een binnen- en buitengebied hebt, zal dit ook een grens hebben. Stratennamen geven aan dat bij deze steen de rand van het oude dorp was. Stegen & Kamp. Hier was ook het begin van oude wegen. Maar de steen is nog een tastbaar bewijs hiervan. Hopelijk zal de moderne gemeente deze als monument erkennen. Een bordje met informatie zou de mediabewuste stad betamen.

.

.

Zolang het huisje er nog staat, zal de steen wel blijven. Maar zodra ook hier iets moderner, functioneler mocht komen, is het gevaar dat ook deze steen de weg gaat van de andere stenen. Het lot dezer zwervers.

SPOORSTRAAT 57 & DE STEEN