oktober 2022

het Jagersbosje te Muiderberg

Op zoek naar oude grenzen

Muiderberg is een historisch geografische pareltje. Cultuurhistorisch blaast het dorp zijn partijtje mee. Met zijn Brink en waterfront boven op zijn klifkust ademt het dorp een eigen sfeer uit. Archeologisch is het echter nog enigszins een nog onbeschreven boek. De persoon die zich met name voor de Muiderbergse oudheidsvorsing heeft ingezet, is Klaas Sierksma.

De schrijver dezes is nog van de generatie die zich verplicht acht te melden dat Sierksma in zijn jonge jaren zich wat aangetrokken voelde tot de nieuwe orde. Hij is tot 8 maanden detentie veroordeeld voor collaboratie. Als onderzoeker heeft hij zich meer dan wie ingezet voor zijn Friese geboorte grond en zijn gekozen woonplaats, Muiderberg.

Naast zijn vele publicaties heeft hij nog diverse symposia georganiseerd te Muiderberg waarin onder andere de wereld van Floris V, alhier vermoord, uitgelicht werd. Zijn boek Muiderberg Voorpost van het Gooi uit 1969 is nog steeds het beste boekje over dit plaatsje. Inmiddels begint een nieuwe generatie digitaal aan de weg te timmeren, waarbij het werk van Sierksma nog immer richtinggevend is.

Ons object deze maand is een smal strookje land midden tussen oude weilanden oorspronkelijk nog geheel ingesloten door slootjes, lopende naar de Joodse begraafplaats. Deze laatste kwam spoedig na de aanleg van de Naardertrekvaart in de jaren 40 van de 17de eeuw in gebruik. Op een enkele oude kaart is het aangegeven als Jodenlaantje, voor vele Joden uit Amsterdam en de omgeving het laatste laantje die zij gingen, behalve de Kohaniem, het geslacht van de priesters die blijkbaar de hoofdingang direct bij de berg moesten nemen.

Tegenwoordig is het een ietwat verslonst berceau, een door bomen overgroeide laan. Als stuk joods erfgoed is het vrij uniek en rijksmonument waardig. Het ware mooi als het een beetje opgepoetst zou worden. Probleem is echter wel dat het tegenwoordig een laantje is nergens naartoe. Sierksma heeft indertijd zich sterk gemaakt het als gemeentelijk monument beschermd te krijgen. Niet als jodenlaantje, ook niet als jagersbosje, hoe leuk en landschappelijk waardevol ook. Naar zijn mening was dit deel van een vroegmiddeleeuws banscheiding.

Sieksma neigde ertoe met stelligheid de meest aantrekkelijke hypothesen op grond van zijn bevindingen te verdedigen. Niet dat hij fantast was. Hij had altijd wel aanleiding tot zijn beweringen. Dat velen hem niet volgden, zegt natuurlijk niet dat hij ergens geen gelijk kon hebben. Maar de meesten, ook degenen die zich er tegenwoordig mee bezighouden, denken dat hier en daar zijn verhalen wellicht met een korreltje zout genomen moeten worden.

Wat moeten wij denken bij een vroegmiddeleeuws banscheiding? Vroegmiddeleeuws is reeds een al te rekbare begrip. De moord op Floris V op 23 juni 1296 aan het stroompje de Goog, naar overlevering ter hoogte van boerderij de Velzerhorner moet stellig in de zogenoemde hoge middeleeuwen geplaatst worden. Aanvang van de Copen, de georganiseerde ontginningen onder voordelige voorwaarden voor de pioniers in de 11de en 12 de eeuw, kunnen wel tot de vroege middeleeuwen gerekend worden. Maar ook graaf Wichmann van Hamaland in de 10de eeuw of Karel de Grote rond 800. Alles tussen het vertrek van de Romeinen tot een fase waarin steden, staat, geld en schriftelijke cultuur op kwamen. Tot een moment dat alles wel veranderd was, zonder dat één moment of gebeurtenis duidelijk scheiding bracht. Over het of, wanneer, en waarom wordt van mening verschild.

Een banscheiding lijkt meer iets van na de vroege middeleeuwen. De wildernis tussen de plaatsen viel voordat zij ontgonnen werden de koning toe of degene die de koning het gaf om te jagen of anders te benutten. Maar vooral al snel om te ontginnen voor de landbouw. Hiervóór werd de wildernis door de lokale bevolking gebruikt, was zelfs van groot belang voor de eenvoudige boerengemeenschapjes. Bepaalde rechten, jacht, visserij, zwanendrift waren de elite voorbehouden. Maar voor turf, kruiden rijshout en dergelijke stond de aanpalende natuur de mensen vrij voor eigen gebruik.

Wanneer verschillende gemeenschappen elkaar naderden, moesten grenzen natuurlijk getrokken worden. Er moest geen twijfel ontstaan wie waar bij hoorde. Dat gold voor de nederzettingen maar ook voor de grotere administratieve eenheden, gauen, graafschappen, waterschappen of districten. Vaak bediende men zich van natuurlijke landschapselementen zoals een waterloop. Anders moest de grens getrokken worden. Een lijn tussen twee hoogtes voldeed, anders enkele stenen, soms een boom. Maar soms werd een grens ritueel groots uitgevoerd met dubbele wallen, greppels en wegen ernaast. De grote opzet van het Jagersbosje sluit niet uit dat dit als grens, banscheiding is uitgevoerd. Of dit daadwerkelijk het geval is geweest moet nader beken worden.

De twee grotere districten die hier elkaar in de vroege middeleeuwen hadden moeten raken, waren graafschappen Naerdinklant, waarnaar onze club genoemd is, later het Gooiland en Nifterlake, langs Vecht en naaste stroompjes, waar het blaadje naar vernoemd is, later ongeveer Amstelland. Beiden hebben een vroegmiddeleeuws verleden. Het gaat hier dan tevens over de grens met het naburige Muiden. Wanneer zal een grens tussen deze eenheden zijn vastgesteld en kan deze verschoven zijn? Dat laatste kan maar is als dusdanig niet duidelijk. Tegenwoordig is het één gemeente maar de grens liep hier iets ten westen, langs een sloot waarachter de sportvelden liggen. Bijna al de weilanden tot aan de Vecht blijken bij Muiden behoord te hebben.

In 1122 kreeg Muiden weliswaar tegelijk met Utrecht stadsrechten van de Duitse keizer Hendrik V, in het geval van Muiden ging het over een beperkter zelfstandigheid. Toch moet dit tevens betekend hebben dat de stad een ban had tot waar hun rechten liepen. Deze zal toen heus niet zo dicht langs Muiderberg gelopen hebben. Dat die uiteindelijk daar getrokken werd, heeft ongetwijfeld met het Muiderslot te maken, met name de eigenaar hiervan, het graafschap Holland. Een groot deel van de tussenliggende polder heette Hofland naar de grafelijke hof. De ontginning van het gebied lijkt duidelijk vanuit Muiden gegaan te zijn. We weten het niet zeker maar tijdstip van plan tot ontginning van dit land ten westen van het dorp lijkt een goede aanleiding een fysieke grens te trekken.

De interesse voor de banscheiding werd bij Sierksma gewekt door twee oude belangrijke kaarten waar het dorp op voorkomt. Hierop is het gebied van Muiderberg duidelijk aangegeven. Uit 1619 is er de kaart van Lucas Sinck, waar plaatsnamen staan aangegeven, Muiden – Muiderberg & Muiderberg – Naarden. Op een kaart uit 1709 van Justus Broekhuysen waarop hetzelfde gebied staat aangegeven, heet het in het westen ‘Ban Scheiding van G[ ]land’. Op de kaart van Sinck zijn aan de binnenzijde van het zuidelijke gedeelte (boven) de westelijke streep enkele bomen aangegeven.

Op grond hiervan heeft Sierksma het Jagersbosje als die banscheiding geïdentificeerd. Zijn inschatting was dan dat zo’n uitgebreide uitvoering, een weg tussen sloten wel ver tot in de middeleeuwen moest teruggaan. Misschien zelfs tot het Nifterlake van Liudger In deze streek had zijn familie vele eigendommen en was in Werinon een kerkje gesticht, moederkerk der streek. Daar zou volgens zijn heiligleven hij een visioen hebben gehad, waar hij staande op de berg uitziend over zee Noormannen zag naderen. En waar anders dan Muiderberg zou in deze streek vanaf een berg een blik over de zee mogelijk zijn? De meeste mensen denken toch eerder aan Nederhorst als kandidaat en nemen dit element in het verhaal in zijn biografie met een korreltje zout, waarmee de meeste hagiografieën nu eenmaal genomen moeten worden. Maar als het verhaal letterlijk klopt, had Sierksma een punt.

De naam van de boerderij de Velzerhorner is ongetwijfeld zeer oud en de onregelmatige blokontginningen hier en in de rest van het dorp steken duidelijk af bij de regelmatig gestrekte patronen van alle andere weilanden eromheen. De Velzerhorner, ander behuizing, zelfde plattegrond, kan wel degelijk een Liudger gezien hebben. Des te beter om de familie van de prediker bisschop juist daar te plaatsen, dacht Sierksma. Waarom dan juist niet op de berg, waar het oude kapel zat? Was de oude naam Kabelberg niet oud genoeg voor Sierksma? Maar goed, als Muiderberg misschien Werinon was, dan had Liudger op de Velzerhorner kunnen wonen. Hij schijnt in elk geval geboren te zij op Oud Zuilen dat toen nog Swesen heette.

Van de grens met Naarden is bijna niets over maar is historisch goed gedocumenteerd. Op 31 december 1396 kwam die te liggen over de Hillaarslaan, die vanaf de Keverdijk naar de Zuiderzeedijk liep. Over de grens van Muiderberg in het zuiden bestaat echter dan toch enig onduidelijkheid. We kunnen interpoleren dat voor 1396 tenminste al de lage gronden rond de grote meer, later Naardermeer, tot Muiderberg behoorden. Sommigen beweren zelfs Bussum en Huizen. In elk geval veel meer dan het blokje op die twee oude kaarten.

Op deze kaarten, in 1619 nog niet gegraven, in 1709 wel, gaat de trekvaart ten zuiden van het Muiderbergse gebied. Als men bij de planning voor de vaart benadrukt dat de steden Naarden en Muiden tot aan een bepaald punt ieder hun gedeelte zouden onderhouden en dat Muiderberg als geen belanghebbende hierbuiten zo blijven, geeft dat impliciet aan dat men over voormalig Muiderbergse gebied ging. Er zijn aanwijzingen dat het gebied van het dorp wel degelijk nog doorging over de trekvaart tot de Keverdijk. Op Google Maps wordt de grens van het plaatsje ook zo getrokken zodat de molen de Onrust ook tot Muiderberg wordt gerekend. Dat wordt die ook. Langs de vaart valt het niet onder Muiderberg, bij Hakkelaars Brug is het knooppunt der grenzen.

Deze grens loopt volgens deze kaart in het westen over een rechte sloot langs de sportvelden, waarbij in het noorden het Hoofd, dat buitendijks het meer insteekt in zijn geheel bij Muiderberg nog hoort. Zuidwaarts zou de grens nog een eind rechtdoor moeten gaan maar op een gegeven moment lijken enkele velden in het westen te zijn toegevoegd. Ter compensatie van de trekvaart? Normaal moet je concluderen dat dit niet een oorspronkelijke grensverloop is. Die grens zal waarschijnlijk wel rechtdoor hebben gelopen. Maar de sloot langs de sportvelden kan best een westelijke gedeelte van die banscheiding van 1709 zijn.

Het gebied op die twee oude kaarten komt overeen met de oude blokverkaveling van het dorp. Deze verkaveling gaat veel verder terug dan de overige ontginningen en zijn wel als vroegmiddeleeuws te duiden. Maar de kaarten geven genoeg onzekerheid te twijfelen welke lijn in het huidige landschap ermee wordt aangegeven. Dat met grenzen geschoven is, lijkt aannemelijk. Maar of ook het Jagersbosje ooit de grens was, is niet duidelijk. Die paar boompjes kunnen ook ooit aan de oostzijde van die sloot bij de sportvelden hebben gestaan.

Er is ook een derde mogelijkheid. Aan de westzijde van de begraafplaats loopt achter een houtwal een sloot. Deze wijkt af van de andere sloten, loopt er niet mee parallel, slingert onregelmatig een eigen weg. Het vormt de grens tussen het iets hogere land van Muiderberg met het lage polderland. Zo’n sloot werd naar wij aannemen niet zo gegraven. Hoewel de hoogtekaart meerdere slingerende waterloopjes aangeeft, wijken zij tezamen heel erg af van alle andere normaal aangelegde slootjes.

Ze lijken eerder op oude kreekjes die het voormalige veen doorkruisten. Ze zullen bij de kleinschalige vroegmiddeleeuwse ontginningen uit praktische overwegingen zijn opgenomen bij de waterstaatkundige infrastructuur. Als die kronkeltjes bewust zo zijn aangelegd, is het wel zeer merkwaardig. De slingerende sloot ten westen van de begraafplaats zou heel goed als natuurlijk markering de vroegmiddeleeuwse grens kunnen hebben aangegeven. Het geeft ook de grens aan van de onregelmatige blokken van het oude dorp. (Ook de sloot aan de westzijde van het Jagersbosje heeft een beetje onregelmatig verloop gehad.)

Hierbij komt dat Sierksma nog vermeldt dat een oude banpaal langs de Dijkweg tot de jaren ’60 stond, ter hoogte van het weiland van het Echobos. Te oostelijk voor de sloot langs de sportvelden, te westelijk voor het Jagersbosje. Helaas is die paal weg en hebben we geen foto ervan. Mogelijk zien we deze paal op één of enkele oude tekeningen van de dijk alhier. Wel past de door hem medegedeeld plaats goed bij onze slingerende sloot. Die sloot loopt tot aan het eiland waar dat grasveldje op staat in het Echobos. Het Jagersbosje loopt trouwens ook als normale pad eigenlijk door tot aan het Echobos.

Als we alles overzien lijkt de slingerende sloot echter toch de beste papieren te hebben omdat die mooi op de veronderstelde plaats van de oude banpaal aansloot en de grens van de oude blokken vertegenwoordigd. Beide andere lijnen kunnen we bij gebrek aan hard bewijs niet uitsluiten.

Boven alles lijkt de waarschijnlijk vroegmiddeleeuwse verkaveling mogelijk het grootste, wellicht oudste monument van Muiderberg. Een levend stuk cultuurhistorie dat de grootste aanslagen van de moderne tijd toevallig ontlopen heeft. In het oude dorp lijken de oude structuren grotendeels opgenomen in de stratenpatroon. Hierbuiten lijkt dit ook te gelden voor een Kocherbos en de joodse begraafplaats. En op het boerenbedrijf buiten het oude dorp functioneert de verkaveling nog prima, zoals het bedoeld was, zonder behoefte aan modern rationalisatie. Het is een cultuurhistorisch uiterst waardevol complex en beschermenswaardig. Met de Velzerhorner als glorieus middelpunt. En het is vooral Klaas Sierksma die vanuit zijn villa Midgard in het oude dorp als voornaamste onderzoeker de wereld erop attent maakte dat het hier bijzonder was.

yjk

reageren?