Augustus 2026
Grensstenen op de Bussummerhei
of hoe een veldkeitje de tijd hielp terugzetten
Met ingang van dit jaar is er een grenscorrectie doorgevoerd tussen de gemeentes Gooise Meren en Hilversum. Het voormalige Bussums gedeelte van het Spanderswoud is bij Hilversum getrokken. De grens loopt nu langs de rand van de Franse Kamp Weg en de Bussummer Grindweg. De grenssteen aldaar (ziehttps://www.awn-archeologie.nl/afdeling/naerdincklant/februari-2021/) vormt nu nog nadrukkelijker dan hiertoe, het zuidelijkste puntje van de nieuwe gemeente, sinds 1902 het zuidelijkste stukje Bussum.
Veel Bussummers vinden dat hun woonplaats er bekaaid vanaf komt waar het geschiedenis en archeologie betreft. Inderdaad zijn er geen boerderijen, kapellen of molens over van de tijd dat de jonge gemeente het levenslicht zag. Van de oude situatie is ook weinig meer te zien. Vandaar is het goed dat ieder geïnteresseerde acht neemt op het paaltje op de Prinsenstraat. Het belang van dit monument voor de Bussumse geschiedenis is duidelijk.
Het paaltje op de Bussummer Grindweg staat verder niet op zo’n historische punt. Het is natuurlijk leuk dat dit nu een prominente plaats heeft gekregen. Het voortbestaan van het paaltje lijkt hiermee voorlopig gegarandeerd. Het verhaal achter waarom dat paaltje precies daar staat is echter een stukje verderop te zoeken. Op de Bussummerhei.
We hebben op de heide veel bordjes en paaltjes geplaatst. In het algemeen letten we er nauwelijks op. Hier zijn er vele GE en GN paaltjes. Tot mijn verbazing trof ik geen MO (Ministerie van Oorlog) paaltjes op de Bussummerhei, hoewel je met de militaire geschiedenis van het gebied die wel zou verwachten. (Mocht ik eroverheen gekeken hebben, het zou niet voor het eerst zijn, wij vernemen het graag..) De basalten paal maakt deel uit van een serie helemaal over de heide naar Hilversum. Er ligt een pijp onder.
Alle paaltjes kosten enig moeite neer te zetten. Ze moeten gemaakt worden, vervoerd en ingegraven worden. De mate waarin gemeentes moeite doen hun strekking kunstmatig aan te geven verschilt erg van plaats tot plaats. Soms was het een juridische moetje. Het getuigt echter hier van een trots en zelfbewustheid dat de voormalige gemeente Bussum aan haar grens enkele mooie, dure exemplaren heeft doen plaatsen.
Uit goed steen heeft rond 1902 de gemeente trots ten minste de drie overgebleven laten neerzetten met de letters GB, Gemeente Bussum. Zij zijn met rood aangegeven op de kaart. Het is altijd wel aardig dat de geschiedenis er is en vaak toch weer net anders dan je kunt vermoeden.
De grens loopt over de Engdijk, de naam van het fietspad maar ooit een daadwerkelijk houtwal afscheiding tussen wilde heide en de akkertjes op de Westereng. De heide is nu Hilversums.
Toen in 1819 Bussum van Naarden werd gescheiden, werd die afscheiding nauwkeurig uitgewerkt. De grenzen met Huizen of Hilversum werden niet uitgewerkt. Bussum scheidde zich niet van Huizen. Waar ooit Naarden aldaar aan een andere gerecht grensde, was nu de grens van Bussum. De Luttele (Kleine) Eng, de Westereng van Bussum lag onder Huizen, omdat voor de overgang van Hoog- naar Laag Bussum de Bussummers Huizers waren, ingezetenen van het gerecht Huizen waren.
.
De historische situatie was al oud en bleef tot de Gemeentewet van 1819 bestaan. Omdat exclaves als middeleeuwse meuk gezien werden, heeft het de Rijksoverheid betaamt voor ons de boel flink te rationaliseren. De plaatselijke overheden zijn nog wel gehoord maar werden wegens hun onderling gekibbel niet echt geschikt geacht erover te mogen oordelen. Aldus werden onder andere de Hilversumse Maatlanden aan Huizen toegewezen. Hilversum moest zo goed mogelijk soort voor soort, oppervlakte voor oppervlakte gecompenseerd worden. Gelukkig voor Hilversum bestond er een klein corridor naar de Hilversumse Meent. Die konden zij dus behouden. Dus daar kon Bussum geen claim op leggen. Bussum kon klagen en schreeuwen maar de Wester- en Oostereng werden aan Hilversum toegewezen. Van twee zijden werd de kleine, nieuwe gemeente toegeknepen. Maar formeel klopte alles.
Wel was de oude grens van Hilversum met Naarden, nu met Bussum, totaal niet duidelijk. De oude omschrijvingen lieten nog al veel aan duidelijk over. Met de Bussummer engen was de grens duidelijk, eerst Huizens, nu Hilversums. Bij de Hilversumse Meent was een klein stukje in dispuut maar was ook als economisch gebruikt gebied goed gekend. De beide engen hadden met hun minder dan honderd bewoners weinig belang. Een belasting echter op het bouwland, een compensatie voor geleden schade, moest de gemeentekas spekken. De kale heide, waar geen cent te verdienen meer was, was niet zo goed gekend. Het had dan ook niet de hoogste prioriteit.
De eerste paal staat op de hoek bij de Laarderweg. Ook de volgende langs het fietspad is ooit afgebroken. De missende stukken zijn verdwenen.. De beste staat een stukje de heide op vanaf Heidezicht. Maar naast Heidezicht bevindt zich naast het fietspad iets anders. Een hardstenen, vierkanten blok lijkt niet afgebroken. Wellicht heeft die vroeger hoger gestaan en is die weggezakt. Wellicht is ook daar ooit iets op aangebracht. Maar dat zal geen GB zijn geweest. Wellicht kunnen we het ooit uitgraven om ons nieuwsgierigheid te bevredigen. Het staat op een bijzondere plaats. Het moet er veel langer staan dan de anderen. Honderden jaren.
Hier kwam de Oude Crailoose Weg bij het oude eng gebied. Links was de oudste, de Westereng, rechts de Oostereng. Daar golden anders regels dan op de heide. Men heeft hier niet zomaar een kei geplaatst. Een mooie en dure vierkante blok heeft men geplaatst om deze plaats duidelijk aan te geven. Zeer waarschijnlijk was hier ook een hek in de engdijk. Van alles wat hier ooit geweest is, is alleen dit blok over. Er moet ook waarschijnlijk zo’n steen bij de Larense Weg hebben gestaan, die ook over de eng doorliep. Helaas niet meer..
.
De steen is een grenssteen, staat op de grens. Maar waarschijnlijk nooit als gerechtsaanduiding geplaatst. Later wel als gemeente paal aangewezen. Tussen de wording van de gemeente Bussum tot 1902 en weer hierna. Maar dan weer anders. Je moet je even indenken dat in de 19de eeuw de Bussummerhei Bussum was maar de Bummereng, waar nu Bussum is, Hilversum was.
Hoe het sinds de middeleeuwen geweest was, staat meer niet geheel vast maar we kunnen wel wat reconstrueren. We weten dat in 1428 de Banscheiding tussen Laren en Hilversum voltooid werd. Het einde ervan is begin jaren ‘1970 (!) weggegraven. Die zal hebben doorgelopen tot een gerechtsgrens. De bronnen spreken het vermoeden niet tegen dat de toen doorlopende Franse Kamp Weg de scheiding was. Vroeger heette het de Weg van ’s Graveland naar Laren (en ook Huizen) en liep het rechtdoor over de heide. Nog steeds is het verloop ervan terug te vinden. We weten ook het verloop van de grenzen van Naarden vanaf 1390. En dat liep hier een flink stuk ten noorden.
Voor zover er toen hier een grens was, was die tussen Huizen en Laren. In de 18de eeuw moet Hilversum een groot stuk Laarder buitengebied hebben overgenomen. Met de gedwongen ruil van 1819 werd Huizen/Laren Hilversum/Bussum maar net anders dan nu!!!
.
Pas in 1824 heeft de Rijksoverheid zich toegelegd op het vaststellen hoeveel waardeloze heide Bussum hier toekwam. Men had de oude Weg van ’s Graveland op Laren uit het oog verloren. Deze was blijkbaar nooit als grens vastgelegd. Had de nieuwe gemeente ook maar heel weinig overgelaten.
Ooit moeten tal van stenen alle grenzen hebben aangegeven, dachten ze in Den Haag te weten. Dat wist iedereen. Maar nu wist men (zogenaamd) niets meer. Dan zullen we zelf die oude grenzen opzoeken, dacht de regering. Het viel de landmeter A. van Oosterhout toe die grensstenen maar eens in kaart te brengen.
Op de Bussummerhei vond hij één enkel steen. U vind het als u bij Heidezicht het pad over de heide, de Oude Crailoose Weg oploopt, het hek door. Aan uw linkerhand ziet u op (een paar meter van) de kruising met de Laarderweg de ster van deze maand. Op de kaart blauw aangegeven. Veel stelt het niet voor. Bijna ieder zal hier voorbij lopen zonder er ook maar acht op te slaan. Toch is deze veldkei bijzonder.
Men had moeite gedaan om bewijzen te verzamelen en was met één schamel steen teruggekomen. Dan zouden ze deze gebruiken ook! Waarschijnlijk heeft van Oosterhout ook nog het stenen blok aan de engrand herkend. De plaats is opgenomen in de getrokken grens maar niet apart genoemd.
Deze steen is met name genoemd is de Rijkswet in dat jaar. In de wet die de grens hier tussen Bussum en Hilversum definieerde als lopend vanaf de plaats van dat blok, langs de Oude Crailoose Weg tot aan deze steen, staat die er. Dat maakt het al bijzonder. In 1824 was deze steen het meest zuidelijk puntje van de nieuwe gemeente. Volgens de rijksoverheid, die over dit soort zaken gaat.
Hiervandaan ging de grens niet terug over de Laarderweg, wat had gekund. Nee, er werd een streep getrokken naar een oud grenspunt die men uit 1390 kende, namelijk naar Cruijsbergen, bij de corridor van Hilversum naar haar meent, bij de Bantam. Dat in 1390 Hilversum of Larenkarspel eigenlijk niets met die beschrijving te maken had, heeft men niet zwaar aan getild.
Stad & Lande van Gooiland had zo zijn eigen ideeën. Ten eerste vond men dat zij als eigenaar van al die grond, er zelf over moest kunnen beslissen waar eventueel grenzen liepen. De overheidsbemoeienis werd eigenlijk ervaren als als inmenging in haar eigen interne zaken.
Bussum kreeg niet wat zij nodig had maar wel een stuk waar zij nog weinig aan had. Maar ook, hoezo deze steen, hoezo deze lijn. Reeds op de kaart van Perk met de nieuwe heideverdeling uit 1843 blijkt men een eigen grens aan te houden. Wel heeft men de Rijksoverheid en de heer van Oosterhout in zoverre geëerd dat men de veldkei, evenals het blok als grensaanduidingen heeft behouden. Echter nu liet men de grens zuidelijker doorlopen tot waar de Oude Crailoose Weg de Nieuwe Crailoose Weg, het Gebed zonder Einde kruiste. En hiervandaan trok men eenzelfde lijn naar het puntje bij de Bantam. Nog minder historisch verantwoord maar wel een authentiek eigen besluit. Het kleine Bussum beschikte nu aldus over een flink stuk lege ruimte zonder veel waarde.
Bussum wilde vooral over haar oude eng gronden beschikken. Niet voor de grondbelasting maar om zijn eigen dorp uit te kunnen breiden. Pas in 1887 heeft de gemeente beschikking gekregen over een klein deel van haar historische gronden. Toen is alleen daarover beschikt. Over de discrepantie over ten aanzien van de grens over de heide wordt met geen woord gerept. Hilversum, toch al redelijk rijk bedeeld met heide, lijkt ook nimmer een probleem te hebben gemaakt van de door Stad & Lande aangehouden grens.
Dankzij de doorgetrokken lijn over de stenen kwam de Lange Heul, Bussums eigen balkon voor het grootse deel voor het eerst ook in Bussum te liggen. Veel meer dan schilderachtige uitzichten leverde dat vooralsnog niet op. Dat veranderde met de komst van de trein in 1874. Wat handige ondernemers bedachten toen dat er een renbaan moest komen. De relicten zijn ook in het veld nog goed terug te vinden. De Lange Heul voorzag in tribunes.
Voor de komst van de trein wist ieder hoe laat het was. Dat wil zeggen, ieder plaats wist dat als de zon op zijn hoogste punt was, het noon was, 12 uur. De uurwerken waren nog niet zo precies maar konden dus dagelijks juist gezet worden. Met de komst van de trein ontstond behoefte aan één nationale tijd. Dat zou dienstregelingen zoveel inzichtelijker maken. De mate waarin plaatsen bereid waren hun tijd op te geven, verschilde. Om jouw eigen tijd op te geven voor het gemak een nutsdienst lag in de ogen van velen niet voor de hand.
Maar wanneer je Amsterdammers wilt aantrekken om een avond paarden ren plezier te beleven, was het misschien een goed idee je eigen klokken met die uit Amsterdam gelijk te stellen. Aldus heeft de gemeenteraad van Bussum toen besloten hun klok een paar minuten achteruit te zetten. Als je dan weer voorbij die veldkei liep, was je in Hilversum en moest je eigenlijk je klok weer vooruit zetten. In die jaren heeft Bussum waarschijnlijk de steen aan de Bussummer Grindweg geplaatst met beide plaatsnamen erop.
Tegenwoordig komt de zon bij ons in augustus op zijn hoogste punt pas om 13.40 uur.
In 1902 heeft de regering besloten de situatie te normaliseren. Eindelijk kreeg Bussum beschikking over haar engen. Bussums werd Hilversums en Hilversums werd Bussums. Vanaf de uiterste rand van de Westereng werd een nieuwe lijn bedacht naar de steen op de Bussummer Grindweg. Op de grens langs de heide kwamen trotse GB palen. En de kleine, dappere veldkei raakte in vergetelheid.
Wat is dat nou voor een steen. Het is uiterst onwaarschijnlijk dat het ooit een oude grens aangaf. Voor en na 1428 lag die in Laren. Toen ergens in de 18de eeuw de Banscheiding werd verlaten, was het Hilversums. Er zijn geen enkele aanwijzingen dat Huizen hier ooit zover reikte. En het gerecht Naarden bevond zich op een behoorlijke afstand. Meer smaken zijn er niet.
De trouwste lezers van deze serie wisten het al. Er wordt erop ingegaan in Vijf Stenen aan de Weg over de Hei van Bussum op Laren. Het is de meest westelijke van een serie stenen aan de zuidzijde van de Laarderweg over de heide. Op zichzelf zijn die als geheel ook best heel bijzonder. Hoe oud is in nevelingen gehuld. We weten in elk geval dat de onze er in 1824 al lag. Wellicht ooit beschilderd. Wellicht hielpen ze wagens naar Naarden te navigeren. Wie weet?